One Flew over The Cuckoo’s Nest

17 december 2025 • Henk Maurits • FILMRECENSIE

Sinds de jaren zestig klonk er fundamentele kritiek op psychiatrische inrichtingen waar een regime van dwang, straf en verwaarlozing heerste. Deze kritiek kwam van patiënten, familieleden en soms ook van psychiaters. Het grote publiek werd in 1975 wakker geschud door de film ‘One flew over the Cuckoo’s Nest’ die dit jaar opnieuw is uitgebracht. Onze filmrecensent Henk Maurits ging erheen en vond hem vijftig jaar na dato nog even indrukwekkend.

Nog even ‘shocking’ als 50 jaar geleden
Al bij de eerste klanken van de zingendezaag-muziek in het openingsshot ben ik verloren. Alsof ik in een tijdmachine stap en 50 jaar terugga in de tijd. Om mij heen zitten meer senioren in de zaal die hun veiligheidsgordel hebben omgegord voor het terugzien van de film One Flew Over The Cuckoo’s Nest. Die legendarische film met Jack Nicholson als rebelse patiënt in een ouderwets, gewelddadig Amerikaans psychiatrisch hospitaal. 

Een film die destijds in 1975 insloeg als een bliksemflits. Die met één klap de fundering wegsloeg onder de oude inrichtingen en het startsignaal gaf voor de massale de-institutionalisering van de psychiatrie. En die ook de start vormde van een opstand tegen het shocken van patiënten. Met dank aan Jack Nicholson, die een Oscar kreeg voor zijn iconische rol in de film. Net als zijn belangrijkste tegenspeelster Louise Fletcher.

Vijftig jaar later heeft de film nog geen minuut aan kracht ingeboet. Inmiddels is de blockbuster van toen een historisch document geworden, want die oude psychiatrie van toen bestaat niet meer. Sinds de jaren 70 zijn zo’n beetje alle grote psychiatrische instellingen in Nederland gesloten en getransformeerd in verschillende vormen van geestelijke gezondheidszorg. In 1975 zou Jack Nicholson hier vermoedelijk ook zijn opgenomen op een gesloten afdeling van een psychiatrisch ziekenhuis, terwijl hij in 2025 waarschijnlijk in een groep voor agressietherapie of ‘anger management’ terecht zou komen.

Gerestaureerd
Aan de film zelf is geen shot veranderd. Hij is digitaal gerestaureerd in 4K en het beeld is nu spatscherp met een sterk verbeterd geluid, te beginnen met die zingende zaag aan het begin en het eind van de film. De kracht van de film zit in het ijzersterke scenario en het waanzinnig goede acteren van Jack Nicholson en de groep patiënten om hem heen. Met als tegenpool van Nicholson (Randal McMurpy) natuurlijk Louise Fletcher als afdelingshoofd Miss Ratched, die met flemerige stem en fluwelen handschoenen een genadeloos regime voert. Ogenschijnlijk met maar één doel: McMurphy eronder krijgen en laten zien wie er de baas is.

Zij heeft ook de beslissende stem als het erop aankomt of de observatieperiode van McMurphy wel of niet verlengd moet worden. De artsen komen er niet uit of hij nou wel of niet gek is – voor de kijker in de bioscoopstoel is hij dat zeker niet - maar Ratched vindt het toch beter als hij nog wat langer op de afdeling blijft. De machtsstrijd tussen Ratched en McMurphy beheerst een groot deel van de film. De komedie rond de rebelse nieuwe patiënt, die zowel de staf als de patiënten weet op te poken en de afdeling volledig weet te ontregelen, wordt gaandeweg een tragedie, als het gezag overgaat tot het inzetten van medische machtsmiddelen om het verzet van de ‘opstandelingen’ te breken. 

Elektroshock
Als het verbaal niet lukt om McMurphy te temmen moet hij maar worden gestraft met een omstreden en angstaanjagend middel uit de gereedschapskist van de psychiatrie, namelijk een elektroshockbehandeling. Niet om hem te ‘behandelen’ maar om hem een pijnlijk lesje te leren. Wie niet luisteren wil, moet maar voelen. McMurphy weet niet wat hem te wachten staat en blijft grappen maken tegen de witte jassen om heen, tot hem bruusk de mond wordt gesnoerd door de stroomstoten in zijn hersenpan. Je kijkt verschrikt en verontwaardigd naar het lugubere effect van de behandeling. Om even later opgelucht te constateren dat de ECT gelukkig de wilskracht en humor van McMurphy nog steeds niet heeft gebroken, zo blijkt als hij later terugkeert op de afdeling en iedereen de schrik aanjaagt door zich te gedragen als een wandelende zombie.  

Lobotomie
Het is de voorbode voor het nog ergere onheil dat hem te wachten staat. Want naast geweldsmiddelen voor agressieve patiënten als fixeren (vastbinden), opsluiten in een isoleercel, medicatie en ECT, is er ook nog het paardenmiddel van de lobotomie. Een methode die in Nederland nooit gebruikt is in de psychiatrie, maar die in de Verenigde Staten, hoewel omstreden, toch op duizenden patiënten werd toegepast in de jaren tijdens en kort na de oorlog. 

De methode werd in de jaren dertig geïntroduceerd voor de behandeling van ernstige psychiatrische aandoeningen. De ingreep bestond uit het operatief via het voorhoofd - of via een oogkas met een ijspriem! - doorsnijden van de verbinding tussen het voorhoofdsgedeelte en de rest van de hersenen. Een zeer ernstige ingreep die de persoonlijkheid van patiënten aantast en kan lijden tot epilepsie, cognitieve schade en zelfs de dood. 

McMurphy moet er na een volledig uit de hand gelopen feest op de afdeling ook aan geloven. En ditmaal delft hij het onderspit. Hij komt mentaal verminkt terug na een lobotomie-ingreep en wordt dan uit zijn lijden verlost door de ‘chief’, de Indiaanse patiënt die daarna resoluut de psychiatrie de rug toekeert en letterlijk uitbreekt uit het systeem van onderdrukking. 

En net als in 1975 zit ik weer als een murw geslagen bokser in de bioscoopzaal. Om te constateren dat One Flew Over The Cuckoo’s Nest nog net zo’n imponerende en verpletterende film is als 50 jaar geleden. De psychiatrie van toen is verbrokkeld, maar de film staat nog overeind als een huis. Wat een film.  

One Flew Over The Cuckoo’s Nest. Milos Forman 1975, USA, 133’. Première: 19 november 1975 (opnieuw uitgebracht in Nederland  20-11-2025). 
In 1976 bekroond met 5 Oscars, waarvan die voor beste acteur (Jack Nicholson) en beste actrice (Louise Fletcher).